پدیده جهانی شدن تاثیر عمده­ای بر نظام­های تغذیه در سراسر جهان داشته است. نظام­های تغذیه در حال تغییرند و منجر به دسترس­پذیری و تنوع بیش­تر غذا شده­اند. اگرچه دسترسی به غذا به هیچ وجه جهانی نیست. بسیاری از این تغییرات بسیار با شهر نشینی، افزایش درآمد، آزاد سازی بازار و سرمایه­گذاری مستقیم خارجی ارتباطی وثیق دارند. رقابت برای کسب سهمی از بازار خرید مواد غذایی با ورود بازیگران قدرتمند و جدید مانند شرکت­های چند ملیتی غذای فوری و فروشگاه­های   زنجیره­ای تشدید شده است. بازندگان این رقابت، عوامل خرد­ه­فروش محلی و بازارهای فروش مواد غذایی سنتی و تا حدی فروشندگان غذاهای خیابانی هستند.

فروشگاه­های بزرگ، تغییرات قابل توجهی در استانداردهای کیفیت و سلامت غذا و نیز قیمت­ها ایجاد کرده­اند که جملگی عناصری جذاب برای مصرف­کنندگان مشکل­پسند و فرهیخته به شمار می­آیند. این تغییرات در نظام­های تغذیه مواد غذایی و محیطی که تجارت در آن صورت می­گیرد؛ تاثیر می­گذارند. در عوض، تغییری تدریجی در فرهنگ تغذیه (به سمت یک شکل جهانی­تر)، با تغییرات بعدی در الگوهای مصرف مواد غذایی و وضعیت تغذیه در حال ایجاد است که در اقشار گوناگون فرق می­کند. علاوه براین، گروه­های سطح پایین جامعه از لحاظ اجتماعی- اقتصادی به سمت غذاهای بی­کیفیت، با انرژی اما ارزان و در استطاعت آنان میل پیدا می­کنند.

عوامل اصلی محرک این تغییرات در نظام­های غذا و الگوی تغذیه مانند شهرنشینی، افزایش درآمد، جریان سرمایه و آزادسازی بازار مورد توجه شمار زیادی از محققان قرار گرفته­اند (از جمله Haddad,2003 ؛ Popkin,2003 ؛            Reardon et al, 2003). این نوشتار به تاثیر جهانی شدن و افزایش شهرنشینی بر الگوهای تغذیه و تحرک بدنی و اثرات آنها بر وضعیت تغذیه و سلامت می­پردازد.

در ابتدا چارچوب مفهومی عوامل تعیین­گر این تغییرات بنیادین در نظام­های غذا در کشورهای در حال توسعه ارائه می­گردد و در ادامه به گوشه­ای از تغییرات ایجاد شده در برنامه غذایی و اثرات آن در چند کشور منتخب در حال توسعه اشاره می­شود.

چارچوب مفهومی

در چارچوب مفهومی (نمودار1) سعی شده تا عوامل اصلی محرک تغییرات در نظام­های غذا به تصویر کشیده شود.

نمودار (1)، شهرنشینی، افزایش درآمد و سرمایه­گذاری مستقیم خارجی در بازارهای کشورهای در حال توسعه را از     محرک­های اقتصادی اصلی و تاثیرگذار در بروز تغیرات در عرضه مواد غذایی و برنامه تغذیه بر می­شمرد. علاوه بر نیروهای اقتصادی، تغییرات اجتماعی ملازم آنها مانند ورود زنان به بازار کار و افزایش رواج شیوه زندگی ساکن و بی­تحرک نیز در حال وقوع است. این روند با همراهی یکدیگر، وضعیت تغذیه و بار بیماری را تغییر می­دهند. رابطه بین محیط، تغذیه و بیماری پیچیده است و به عوامل بیرونی زیادی بستگی دارد. شهرنشینی و پیوند یافتن آن با تغییرات غذایی، وضعیت بهداشت و سلامت در این نوشتار در درجه نخست توجه قرار دارند. با این همه، ارائه مختصری از تغییر در زنجیره­ی عرضه­ی مواد غذای خالی از فایده نخواهد بود.

لانگ (2003) تغییرات ایجاد شده در نظام­های کشاورزی و تولید غذا را بررسی کرده است. این تغییرات طبق تحقیق او عبارتند از: استفاده فزاینده از مواد شیمیایی و گیاهان هیبرید (و به تازگی اصلاح ژن)، تغییر در طراحی فرآوری محصولات غذایی به منظور تولید محصولاتی با شکل، اندازه و کیفیت مشابه که مخصوصاً از نظر تولید محصول با یک نام تجاری، مناسب هستند و تغییر در نظام توزیع و بازاریابی که با پشتیبانی شبکه­های رایانه­ای برای گرفتن سفارش، تحویل و کنترل کامل بازارها فعالیت می­کنند. این جنبه­های نظام غذا تاکنون در کشورهای توسعه یافته جایگاه خود را پیدا کرده­اند و اکنون به سرعت به جانب بازارهای کشورهای در حال توسعه می­آیند که بر نظام­های کشاورزی تاثیر می­گذارند؛ کشاورزان خرده­پا و غیرتجاری را له می­کنند و سبب افزایش شهرنشینی می­گردند.

جهانی شدن نظام­های غذا در متن

برای این که بحث جهانی شدن نظام­های تغذیه را آغاز کنیم؛ لازم است که تعریفی از جهانی شدن و معنای آن در این متن ارائه کنیم. مقصود از جهانی شدن در این نوشتار، کاهش موانع جابه­جایی و انتقال کالاها، خدمات سرمایه، افزایش جریان کالا، فناوری، اطلاعات، سرمایه مالی، شیوه­های توزیع و بازاریابی و تا حد معینی مهاجرت مردم و نیروی کار بین مرزها است. جنبه مشترک این فرایند جهانی شدن، همگرایی (هر  چند با سرعتی متفاوت) بسیاری از شیوه­های نهادی، قانونی، اقتصادی و رسوم فرهنگی و اجتماعی است. از منظر نظام­های غذا، تغییراتی در تمام زنجیره غذا از تولید و فرآوری تا بازار رسانی و خرده­فروشی در حال وقوع است.

ریردان و همکاران (2003) دهه 1990 را دوره تاثیرگذاری نیروهای عرضه و تقاضا و تسهیل تغییر سیستم­های خرده­فروشی مواد غذایی و افزایش فروشگاه­های بزرگ دانسته­اند.

شهرنشینی

شاید موثرترین عامل تغییر تغذیه و تغییرات بعدی در وضعیت تغذیه، شهرنشینی و شیوه زندگی همبسته­ی آن باشد. در سال 2001، 7/47 درصد از جمعیت جهان شهرنشین بودند. 5/75 درصد از جمعیت کشورهای بسیار توسعه یافته و 9/40 درصد از جمعیت کشورهای کمتر توسعه یافته در شهرها زندگی می­کردند (بخش جمعیت UN، 2002). در مناطق در حال توسعه، شهرنشینی تفاوت گسترده­ای دارد. در آمریکای لاتین، 5/75 درصد شهرنشین بودند. در حالی که در آسیا و افریقا فقط 38 درصد شهرنشین بودند (همان، 2002). بنابراین جای تعجب نیست که پیش­بینی شده در دو منطقه اخیر، شهرنشینی بیش­تر افزایش یابد و در سال 2020 به 50 درصد برسد.

جدول (1) تفاوت­های میزان شهرنشینی در کشورهای مورد بررسی را نشان می­دهد. شهرنشینی در تمام کشورها در حال افزایش است. به این روند شهرنشینی هم در حال حاضر و هم در آینده باید توجه شود. بیش­ترین میزان افزایش جمعیت شهرنشینی برای دوره 2005-2010 پیش­بینی شده است. اتفاقاً کشورهایی که روند شهرنشینی در آنها سریع­تر است؛ تولید ناخالص ملی کمتری دارند.

جدول1- افزایش جمعیت شهرنشین در کشورهای منتخب ( میزان سکونت، درصد در سال)

    منبع: UN-2002

با این که معمولاً شهرها را موتور محرک رشد اقتصادی می­دانند؛ محققی (نف، 1995) به این نکته اشاره می­کند که شهرنشینی گسترده و کلان­شهرگرایی بیش­تر پیامد فقر است تا تنعم و رفاه. فقر روستایی عامل مهاجرت از روستا به شهر است. برخی دیگر از محققان، شرایط ناهمگون تجارت جهان مانند تعرفه­های ناعادلانه، ارزان فروشی عمدی محصولات صادراتی و یارانه­های اعطایی به کشاورزان کشورهای صنعتی را از دیگر عوامل تعمیق فقر در کشورهای در حال توسعه دانسته­اند.

با این که مهاجرت به شهرها اغلب به سبب استیصال و با توجه به از بین رفتن امکان امرار معاش از راه کشاورزی و کاهش عواید کشاورزی ملی انجام می­شود؛ باید توجه نمود که از تعمیم این قضیه و فقر و تنعم را بازتابنده­ی مطلق شهرنشینی دانستن پرهیز شود. وضعیت اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، تاریخی و اکولوژیکی را باید فراتر از اظهارات تعمیم یافته راجع به ماهیت و انگیزه­های سکونت در حاشیه شهرها در نظر گرفت.

به رغم انگیزه برای مهاجرت، به نظر می­رسد محیط شهر بر عادات تغذیه تاثیر می­گذارد. یعنی هر دو بخش فقیر و غنی شهرنشین را در بر می­گیرد و بر وضعیت تغذیه و سلامت آنها تاثیر می­گذارد.

ابعاد مثبت شهرنشینی بر تغذیه و بهداشت شامل دسترسی بیش­تر به آموزش و خدمات بهداشتی و دسترسی بیش­تر به غذاهای متنوع است. لیکن این مزایا به همه­ی ساکنان شهرنشین نمی­رسد. جنبه­های منفی و بالقوه منفی مانند تغذیه با غذاهای حاوی قند و چربی فراوان و شیرین کننده­ها، شیوه زندگی ساکن و بی­تحرک، آلودگی محیط زیست، زندگی در محیطی پرتراکم و غیر بهداشتی و وقوع جرم و جنایت را نبایستی از نظر دور داشت. 

اقتصاد، سلامت و آموزش

در کشورهایی که بخش اعظم جمعیت آنها در شهرها زندگی می­کنند؛ سرانه GDP بالاتر است. البته در برخی از این کشورها نابرابری اجتماعی و اقتصادی نیز بالا است.

جدول (2) وضعیت چند شاخص اقتصادی، اجتماعی و آموزشی را در چند کشور نشان می­دهد.

جدول2- شاخص­های اقتصادی، بهداشتی و آموزشی

منبع: UNDP & WHO – 2003

اشتغال

در این قسمت سه جنبه از اشتغال شامل 1) افزایش تعداد زنان شاغل در بازار کار 2) گسترش بخش غیررسمی اشتغال و 3) افزایش بیکاری مورد بررسی قرار می­گیرد. این روندها با مهاجرت از مناطق روستایی به شهرها و در برخی کشورهای مورد بررسی با تورم بیش از اندازه و کاهش کارمندان دولت ارتباط وثیق دارند.

تقریباً در تمام موارد افزایش بیکاران با افزایش مشاغل غیررسمی بوده است. طبق بررسی انجام شده، بیش­تر آنان به مشاغل کاذب می­پردازند.

فناوری و ساز و کارهای تسهیل­گر

دسترسی به فناوری­های نوین نیز تاثیر زیادی بر نظام­های غذا دارد. البته آمار مناسبی در این زمینه برای مقایسه وجود ندارد. اما برآوردی از دسترسی جمعیت کشورها به برق، جاده، ارتباطات و مانند آن امکان پذیر است. در این صورت خواهیم دید که وضع کشورهای شهری­تر بهتر است.

تغییر در الگوهای تغذیه

به طور کلی تغییر در الگوی تغذیه، دو پدیده متمایز را شامل می­شود: همگرایی تغذیه و پذیرش الگوهای جدید. همگرایی تغذیه پیامد افزایش اتکا به پایه غلات (چند غله معین)، افزایش مصرف گوشت و فراورده­های حیوانی، فراورده­های لبنی، روغن برای پخت غذا، نمک و قند و جذب کمتر فیبرهای مغذی است.

پذیرش الگوهای جدید تغذیه با افزایش مصرف محصولات غذایی با نام تجاری معروف و فروشگاهی، افزایش دفعات خوردن غذا در بیرون از منزل و رفتارهای مصرف­گرایانه ناشی از جذابیت غذاهای جدید مشخص می­گردد.

همگرایی تغذیه

درآمد و قیمت، دو عامل مهم در همگرایی تغذیه هستند. البته عرضه و دسترس­پذیری نیز بر آنها تاثیر می­گذارند. از لحاظ قیمت می­توان گفت که با اعطای یارانه در کشورهای تولیدکننده به کشاورزان، قیمت سه غله اصلی (برنج، گندم و ذرت) پایین نگه داشته می­شود. تجارت برنج بسیار رونق گرفته است و در سال 2002 به 28 میلیون تن رسید.

افزایش مصرف چربی به ویژه روغن­های نباتی یکی دیگر از ابعاد همگرایی در تغذیه است. اکنون جذب بالاتر چربی در کشورهای دارای تولید ناخالص ملی پایین امکان­پذیر شده است. طبق یک تحقیق، جذب 20 درصد از انرژی از راه چربی در سال 1962 با 1475 دلار درآمد سرانه و جذب همین مقدار در سال 1990 با نصف این رقم یعنی 750 دلار مقدور بود.

پذیرش الگوهای جدید تغدیه

پذیرش الگوهای جدید تغذیه و مصرف غذاهای فرآوری شده و دارای نام تجاری معین ناشی از تغییر فاحش شیوه­ی زندگی است که در افزایش هزینه­ی تبلیغات، دسترس­پذیری غذاهای جدید و ظهور فروشگاه­های خرده­فروشی نمود یافته است. ساکنان شهرها در درجه اول متحمل این تغییرات می­گردند. اما دامنه این تغییرات به ساکنان مناطق حاشیه­ای و کمتر شهری نیز کشیده خواهد شد.

تغییر شیوه زندگی و پذیرش الگوهای صرف غذا

در مناطق شهری، زنان و مردان به سبب نیاز به افزایش درآمد برای خرید غذا، سرپناه، لباس و سایر مخارج زندگی به بازار کار می­پیوندند. ساعت کار و زمان آمد و رفت روزانه اغلب طولانی است. به این ترتیب زمان کافی برای تهیه غذا در منزل وجود نخواهد داشت و صرف غذا در خارج از خانه اولویت خواهد یافت (در شیلی، متوسط زمان کار روزانه 10 ساعت و یک تا سه ساعت نیز زمان آمد و رفت است).

این عوامل، محرک تقاضا و گسترش انتخاب گزینه غذاهای فوری و سهل­الوصول شده­اند. الگوهای سنتی صرف غذا و خوردن آن در ساعات معین به خرید ناگهانی غذا در خیابان، در مغازه­ها یا کیوسک­های کوچک تبدیل شده است. در الگوی سنتی، یکی از  اعضای خانواده مسئول برنامه­ریزی و آماده­سازی غذا برای بقیه بود که این الگو در محیط­های شهری گسسته است. افزایش این مراکز عرضه غذا در شهرها سبب شده تا اعضای خانواده بتوانند دست کم یک یا چند بار در بیرون خانه غذا صرف کنند. توجه به تعادل در تغذیه که در الگوی سنتی در سطح خانواده مراعات می­شد؛ در حال حاضر در معرض تغییرات فرهنگی و عوامل تاثیرگذار بیرونی است.

غذاهای خیابانی

در متن سرعت گرفتن شهرنشینی، غذاهای خیابانی به سبب ارزان بودن، سرعت آماده شدن و مصرف و نیز ایجاد درآمد و اشتغال رونق فراوان یافته­اند. این غذاهای خیابانی هم شامل خوراکی­های سنتی تهیه شده از سبزیجات و بقولات هم غذاهای امروزی شامل سیب زمینی، گوشت (چرخ کرده و سرخ شده) و نان می­گردند.

کیفیت و ایمنی از دل­نگرانی­های کارشناسان در زمینه غذاهای خیابانی هستند. در این زمینه اداره­ی آفریقای سازمان جهانی بهداشت تحقیقی در غنا انجام داد. در این تحقیق از 26 غذای مورد بررسی، چهار غذا  از نظر تعداد باکتری­ها بالاتر از حدود قابل قبول بودند.

فروش غذاهای خیابانی منحصر به صرف غذا نیست. بلکه نوشیدنی­ها، آب­میوه و دوغ و میان­وعده­های گوناگون را در بر می­گیرد. اکثر این فروشندگان به جای تهیه نوشیدنی از آب­میوه­های تازه به فروش نوشابه­های گازدار می­پردازند. شرکت­ها نیز آنها را آموزش می­دهند و بر می­انگیزند تا از محصولات آنان استفاده کنند. طبق گزارش سالانه شرکت کوکاکولا، چین، هند و نیجریه در صدر بازارهای جدید این شرکت قرار داشته­اند (کوکاکولا، 2002). فروش غذاهای خیابانی از راه تلفن همراه از روش­های تبلیغی موثر در این زمینه به شمار می­آید.

صنایع غذای فوری

در این زمینه تنها به چند مورد از آمار موجود اشاره می­شود. رستوران زنجیره­ای مک دونالد در سال 1985، 9000 شعبه در جهان داشت. اما در سال 2001، تعداد شعبات آن به 30000 در 121 کشور رسید. در آمریکای لاتین نیز 15 سال قبل (از 2002) تعداد شعبه­های مک دونالد 100رستوران بود. اکنون تعداد آنها به 1581 رسیده که یک سوم آنها در مناطق شهری برزیل قرار دارند. در کشور چین، شرکت جوجه کنتاکی در سال 1987 در پکن رستورانی باز کرد و پس از 9 سال تعداد شعبات آن به 100 رستوران در مناطق شهری چین رسید.

نقش تبلیغات

عوامل ثانوی مانند بازاریابی، تبلیغات، جذابیت و ظاهر محصولات جدید، فروشگاه­های جدید شامل رستوران­های زنجیره­ای و فروشگاه­های بزرگ غذاهای فوری، سهم زیادی در همگرایی و پذیرش تغذیه دارند. جدا از مسئله وقت و کمی فرصت، یکی از عوامل موثر در پذیرش این شیوه­ی جدید زندگی، تبلیغات است. گاهی هزینه­ی تبلیغات شرکت­های بزرگ مواد غذایی از بودجه­ای که دولت­ها صرف ترویج و آموزش مسائل بهداشتی می­کنند؛ بیش­تر است. مثلاً دولت بریتانیا در سال 2003 حدود 5 میلیون پوند صرف ترویج توصیه­های غذایی و غذاهای مفید کرد. در حالی که شرکت کوکاکولا در همین سال فقط 27 میلیون پوند در انگلستان و ایرلند شمالی صرف تبلیغات محصولات خود نمود. کل هزینه­ی تبلیغات این شرکت حدود نیم میلیارد پوند در این سال بود.

 تلویزیون در کشورهای در حال توسعه از رسانه­های مطلوب برای تبلیغات است که گسترش تلفن همراه و ارسال پیامک (از راه­های جدید جلب مشتری) به آن افزوده می­شود. در برزیل و چین، 4 تا 5 ساعت در روز صرف تماشای تلویزیون می­شود. در فیلیپین، بچه­ها بیش از 5/1 ساعت جلوی تلویزیون می­نشینند.

چالش­های تغذیه و بهداشت غذا

بررسی نظام­های غذا و تغذیه برای درک چگونگی تاثیر این تغییرات بر بهداشت و تغذیه مردم، اهمیت فراوانی دارد. عوامل مرتبط با تغذیه مثل کلسترول، مصرف اندک میوه و سبزی و کمبود ویتامینA، روی و آهن از عوامل پر خطر در کاهش  سال­های زندگی با توان غلبه بر از کار افتادگی نقش دارند. معضلات بهداشتی مرتبط با تغذیه به سبب جذب محدود انرژی غذایی یا ریزمغذی­ها، جذب زیاده از حد انرژی غذای یا تغذیه نامتعادل حادث می­شود. کمبودهای غذایی، پیامدهای مستقیمی بر سلامت دارند. تغذیه نقش حساسی در گسترش بسیاری از بیماری­های دیگر از جمله دیابت، بیماری قلبی عروقی، سرطان، بیماری دندان و پوکی استخوان دارد. سطوح بالای کم غذایی در بزرگسالان و کودکان در کشورهای در حال توسعه از جمله مسائل مهم برای فعالیت دولت­ها در زمینه بهداشت به شمار می­آید. با این همه، افزایش شیوع چاقی و بیماری­های غیر مسری در کشورهای در حال توسعه نگران کننده است و توجه بیش­تری می­طلبد. طبق برآوردها، 7/1 میلیارد نفر در جهان چاق یا دارای اضافه­وزن هستند (IOTF,2004).

بخش اعظم این عده در کشورهای توسعه یافته زندگی می­کنند. لیکن چاقی و اضافه وزن در مناطق در حال توسعه به ویژه آمریکای لاتین و آفریقای شمالی نیز رو به ازدیاد است. اصطلاح «بار دوبرابر» برای توصیف کشورهایی به کار می­رود که سرعت شیوع بیماری­های عفونی و مسری و در همان حال، بیماری­های غیر مسری در آنها رو به افزایش است.

پاپکین (2003) «گذار تغذیه» را شامل سه مرحله می­داند و آن را چنین توصیف می­کند. مرحله اول: کاهش قحطی در کنار افزایش درآمد، مرحله دوم: تغییر در الگوی تغذیه و فعالیت بدنی که طی آن، شیوع بیماری­های مزمن مربوط به تغذیه افزایش می­یابد و مرحله سوم: مرحله تغییر رفتار که در آن جذب غذا و فعالیت همانند بهداشت قاعده­مند می­گردند. طول عمر افزایش می­یابد و بیماری­های مزمن مربوط به تغذیه بهتر پیشگیری یا کنترل می­گردند. این مراحل کاملاً با تغییرات جمعیتی و همه­گیر شناسی پیوند دارند.

بار بیماری

سازمان جهانی بهداشت و فائو در مورد افزایش شیوع بیماری­های غیر مسری مرتبط با تغذیه شامل دیابت، بیماری قلبی عروقی، فشار خون و سکته و برخی انواع سرطان هشدار داده­اند (WHO/FAO,2003). طبق برآوردهای این سازمان، تعداد افراد دیابتی در سال 2030 به 366 میلیون نفر می­رسد. 

نگرانی­های گسترده

شهرها موتور رشد اقتصادی کشور هستند و می­توانند فرصت­های متنوعی برای کسب درآمد ایجاد کنند. در عین حال، زندگی شهری معضلات خاص خود را دارد. جرم و جنایت، آلودگی هوا، افزایش استعمال دخانیات و مشروبات الکلی و کاهش تحرک بدنی. سرعت گرفتن روند شهر نشینی معضلاتی نیز در تامین خدمات پایه نظیر آب آشامیدنی، بهداشت و اسکان و خانه سازی ایجاد می­کند. به نظر می­رسد جهانی شدن از این جنبه فشار زیادی برای شهرنشینی با سرعتی فراتر از توان اداره مسئولان امور شهری، وارد می­سازد.

تغییرات نظام­های تغذیه بر اثر جهانی شدن و افزایش شهرنشینی چالش­ها و فرصت­های جدیدی ایجاد کرده است. بسیاری از کشورهای در حال توسعه با معضل تداوم ناامنی غذایی و سوءتغذیه مواجه هستند. در همین حال، تغییر در برنامه غذایی و الگوهای تحرک بدنی سبب شیوع گسترده بیماری­های غیر مسری مرتبط با تغذیه مانند چاقی، بیماری قلبی عروقی، دیابت و فشار خون شده است.

نکته­ی بسیار مهم در زمینه نظام­های تغذیه، تاثیر عظیم به دست گرفتن زمام تغذیه کشورها توسط چند شرکت چند ملیتی و فراملی است که زنگ خطر نابودی فرهنگ تغذیه بومی و سنت­های مصرف غذا را به صدا در آورده است.

از جمله نگرانی­های دیگر، تاثیر تغییر شیوه تولید و نظام توزیع بر محیط زیست است که به سبب فشرده سازی تولید منجر به تلاشی خاک و ناپایداری این نظام­ها و محو تنوع زیستی (با توجه به اتکا به چند گیاه محدود) گردیده است.

آخرین مورد به فروشگاه­های زنجیره­ای بزرگ عرضه محصولات غذایی مربوط است که با توجه به توان بالای تولید، تضمین کیفیت و عرضه­ی محصولات بدون توجه به فصل، موجب حذف تدریجی کشاورزان خرده­پا از چرخه تولید شده­اند.

راه­حل­ها و راهبردهای بالقوه

در این نوشتار، شواهد متعددی از تغییر نظام­های تغذیه و تاثیر آن بر سلامت و وضع غذای مردم آورده شد. در این زمینه فعالیت­های متعددی باید انجام شود. تحقق این اهداف، مستلزم همکاری بین بخش کشاورزی، بهداشت، تغذیه و آموزش و پرورش است. چند فرصت ایجاد همکاری میان این بخش­ها به اختصار در این­جا بیان می­شوند.

آموزش

آموزش از جمله راهبردهای توانمند برای دو سوی طیف تغذیه است. هر جا که آموزش بهتری ارائه شده، شیوع سوءتغذیه کمتر بوده است. این قضیه در کشورهای صنعتی و در مورد معضلات اضافه وزن نیز صدق می­کند.

فرهنگ و تغذیه سالم

 تحقیقات فراوانی از تغییر الگوهای تهیه غذا و تاثیر زیاد تبلیغات بر شکل­دهی عادات تغذیه حکایت دارند. بسیاری از  خانواده­های شهری یک تا دو بار در روز بیرون از منزل غذا صرف می­کنند. هماهنگی بین بخش کشاورزی، آموزش و پرورش، بهداشت و تغذیه در این حیطه نیز برای فراهم ساختن محیطی مطلوب و پیام رسانی جهت حفظ یا بازگشت به فرهنگ تغذیه­ی مناسب حیاتی است.

به نظر می­رسد ایجاد پیوند بین روستا و شهر که نماینده دو قشر کاملاً متفاوت از نظر جغرافیایی و اجتماعی هستند (به جای وضعیت فعلی که هر یک در دنیای خود سیر می­کنند) ضرورت دارد.

افزایش مصرف میوه و سبزی

 یکی از مهم­ترین موارد برای اتحاد بخش­های پیش گفته در ترویج مصرف میوه و سبزیجات تازه نهفته است. اکثر رهنمودهای غذایی ملی و بین­المللی در این نکته اتفاق دارند که مصرف میوه و سبزیجات تازه گزینه­ای مطلوب است و باید به تدریج افزایش یابد. با توجه به غنی بودن آنها از ریزمغذی­ها به ویژه مصرفشان برای کودکان در سنین رشد لازم است.

مدارس و ارگان­های بهداشتی یا مراقبت از اطفال برای ترویج مصرف میوه و سبزیجات بسیار مناسب هستند. هم­چنین می­توان فروشندگان مواد غذایی مجاور مدارس را آموزش داد یا با ارائه مشوق­هایی به عرضه محصولات غذایی حاوی میوه و سبزی واداشت.

اقدام قانونی

 استفاده از راهکار قانون و مقررات برای محدود ساختن اثرات منفی یا تقویت اثرات مثبت نظام­های غذا بر سلامت و تغذیه در کشورهای مختلف آزموده شده است. مثلاً کشور چین برای ترویج تولید و مصرف سبزی یارانه پرداخت می­کند یا   قیمت­های آنها را تعدیل می­نماید.

راهکار قانونی دیگر می­تواند شامل وضع مالیات بر محصولات غذایی معین، برچسب زدن مناسب مواد غذایی، محدود کردن تبلیغات، جایزه دادن به فعالیت­های مناسب در این زمینه و لحاظ کردن نگرانی­های غذایی و بهداشتی در مقررات فعلی مواد غذایی. پژوهش­های بیش­تری در زمینه تاثیر بالقوه راهبردهای مشابه لازم است.

مقررات در مدارس

 از تجارب بسیاری از کشورهای توسعه یافته می­توان در این زمینه درس گرفت و خطاهای آنها را تکرار نکرد. مثلاً نظام آموزشی در آمریکا و انگلستان اقدام به جلب مشارکت صنایع غذایی در بخش خصوصی نموده که این قضیه به ترویج فروش محصولات غذایی معین در مدارس منجر شد. این خط مشی فروش مواد غذایی و نوشیدنی­های کم ارزش و اغلب دارای چربی اشباع فراوان، قند و نمک سبب افزایش چاقی و اضافه وزن در کودکان مدرسه­ای در این کشورها گردید. دولت­ها و اولیای مدارس که هنوز در این زمینه تصمیمی نگرفته­اند؛ باید در مورد نوع غذاهای عرضه شده در مدارس، سیاست معینی اتخاذ کنند. در شرایط ملی، راهبردهای کلیدی تغذیه که باید آنها را دنبال کرد؛ در پی برآورد مهم­ترین دغدغه­های کشور از نظر تغذیه خواهند بود. جدول (6)، ترکیبی از فعالیت­های گوناگون را ارائه می­نماید. این فهرست اقدام شاید کامل نباشد؛ اما می­تواند راهنما و هدایت­گر فعالیت­ها و مداخلات بعدی باشد.

جدول6- گزینه­های عملی برای اصلاح وضع تغذیه

منبع: سازمان جهانی بهداشت،2003

نتیجه­گیری

 در این مقاله سعی شد مضامین اصلی مطرح شده در زمینه جهانی شدن و تغذیه ارائه گردد. امید آن است که برداشتی کلی و مناسب از نیروهای جهانی شدن که مسئول تغییرات مهم در نظام­های تغذیه و شیوه­ی زندگی هستند و این که چگونه بر وضع تغذیه و سلامت مردم کشورهای در حال توسعه تاثیر می­نهند؛ ارائه کرده باشد.

در بررسی انگیزاننده­های اصلی جهانی شدن، توجه به محیط و شرایط سیاسی جهت تلاش برای سلامت و بهره مندی کامل مردم از نظر تغذیه هم در روستا و هم در شهر ضرورت دارد. پیش­بینی زیرساخت­ها شامل جاده و برق، آموزش و پرورش و نظام خدمات درمانی از جمله الزامات اولیه هستند. افزایش رفاه اقتصادی سبب تغییراتی در شیوه زندگی مانند دسترسی بیش­تر به فناوری­های ارتباطات، سرگرمی و ابزارهای کار اندوز می­گردد. مهاجرت به شهرها نیز به سبب عدم توانایی امرار معاش در روستاها سرعت گرفته و اوضاع شهرها را از چندین بعد پیچیده­تر ساخته است.

جهانی شدن بر توسعه اقتصادی و شیوه زندگی در کشورهای در حال توسعه تاثیر گذاشته است. از منظر بهداشت و تغذیه، بارزترین تغییرات قابل مشاهده، پذیرش الگوهای جدید تغذیه و شیوه­ی زندگی ساکن و بی­تحرک است که می­تواند به افزایش چاقی و بیماری­های غیر مسری بینجامد. علی­رغم پیشرفت­های فراوان، سوءتغذیه و کمبود ریزمغذی­ها هم­چنان مشهود است.

ظهور فروشگاه­های بزرگ عرضه محصولات غذایی و شعبات زنجیره­ای غذای فوری در کنار تغییر تقاضای مصرف­کنندگان از نظر کیفیت و سلامت غذای مصرفی، معضلات جدیدی را ایجاد کرده است. از جمله محو تدریجی فرهنگ سنتی تغذیه و کاهش تنوع زیستی که محصولات همگون و استاندارد شده­ی جدید باعث و بانی آن هستند. علاوه براین، کاهش    فرصت­های شغلی کسب معاش در عرصه­های گوناگون بخش مواد غذایی و از جمله تولید محصولات کشاورزی در شمار این معضلات قرار می­گیرند.

فراهم ساختن دسترسی عادلانه­تر به فرصت­های شغلی پدید آمده از رهگذر جهانی شدن احتمالاً بدون میسر شدن امکان دسترسی عادلانه به بازارهای جهانی برای محصولات کشاورزی ممکن نخواهد شد. تلاش فراوانی نیز برای محو بار مضاعف ناشی از کم خوری و پر خوری به سبب فقر زیاد و سرعت بالای شهرنشینی لازم است.

چالش اصلی کشورها، رسیدن به توسعه­ای پایدار و داشتن جامعه­ای واقعاً سالم است که نظیر آن را کسی ندیده باشد.

منابع

 1- Coca-Cola Company. 2002. The Coca-Cola Company Annual Report.

2- Haddad, L. 2003. Redirecting the diet transition: what can food policy do? Development policy Rev.,21(5-6):599-614.

3- International Obesity Task Force (ITOF).2004. call for obesity review as overweight numbers Reach 7/1 billion.

4-King, H., Aubert, R.& Herman, W. 1998. Global burden of diabetes, 1995-2025. Diabets Care,21(9): 1414-1428.

5- Lang, T. 2003. Food Iindustrialization and food power: implications for governance. Development policy Rev.,21(5-6):55-568.

6- Popkin, B.2003.The nutrition transition in the developing world. Development Policy Rev.,21(5-6):581-597.

7-Reardan, t., Timmer, P., Barrett, C.& Berdegue, J.2003.The rise of supermarkets in Africa, Asia and Latin America. American Journal of Agricultural Economics 85(5):1140-46.

8-UNDP.2003.Human Development Report 2003.

9-UN Population Division.2002. World Urbanization Prospects: The 2001 Revision.

10-UN statistics Division.2002.

11- WHO.2002. World Health Report 2003

12- WHO/FAO.2003. Diet, nutrition and the prevention of chronic diseases. WHO Technical Report Series No.916. Geneva.

17I-8807-1501_A